# Инжил: магӀарул мацӀ: Пётрил кІиабилеб кагъат

Unknown

## Инжил


ЦІияб КъотІи


Библия таржама гьабиялъул институт Москва 2008


ЦеберагІи


ХІурматияв цІалдолев!

Дуца кодобе босараб тІехьалда цІар буго «Инжил».

«Инжил» ккола Библиялъул – жугьутІазул ва христианазул Хирияб ТІехьалъул – цо бутІа. Гьеб ккола азарго гІанасеб мацІалде буссинабурабги дуниялалда бищунго гІемерал гІадамаз цІалулебги тІехь. Гьелъ кІудияб асар гьабуна гІемерал халкъазул рухІияб ва культурияб гІумруялъе. Гьанже дуе рес щун буго гьеб магІарул мацІалда цІализе.

Библия ккола азаргоялдаса цІикІкІун соназ хъварал некІсиял тІахьал цолъизарун лъугьараб тІехь. Гьеб гІуцІун буго кІиго кІудияб бутІаялдасан. ТІоцебесеб бутІаялда – «НекІсияб КъотІиялда» – бицунеб буго Аллагьас дуниялги инсанги рижараб куцалъул, аварагзаби ритІун, жиндирго рагІи халкъалъе Гьес загьир гьабураб куцалъул, Аллагь цо вукІиналда тІоцебе божараб халкълъун лъугьараб жугьутІ халкъалъухъе Муса аварагасдалъун Аллагьас Къанун рещтІинабиялъулги хІакъалъулъ. Гьеб киналъулго хІакъалъулъ «НекІсияб КъотІиялда» бугеб щуго тІехьалда Тавратилан абула.

«НекІсияб КъотІиялъул» хадусел тІухьдузда бицунеб буго Къануналъул амруязе гІадамал чанцІулго хилиплъиялъул. Гьел битІараб нухде ккезаризе Аллагьас гІадамазухъе аварагзаби ритІана, амма гІемерисел божичІо аварагзабазул рагІуда. Муса аварагги гьоркьов ккун, Аллагьасда ва иман лъураб халкъалда гьоркьоб гьабун букІараб КъотІи хвезабулаан гьез. Аварагзабаз гІадамазда бицунеб букІана иман лъуразулгун Аллагьас ЦІияб КъотІи гьабулеб заман бачІине бугин ва гІадамазухъе цІакъго кІудияв авараг ва абадияв парччахІ – МасихІ – витІизе вугин.

КІиабилеб бутІаялда – «Инжилалда» – христианаз абула «ЦІияб КъотІийилан». Гьеб хъван буго грек мацІалда. «Инжилалда» рехсон ругел лъугьа-бахъинал ккана кІиазарго соналъ цере. Доб мехалда Рималъул империялъул кверщаликь букІараб Палестинаялда гьавуна ГІиса МасихІ. Гьенир рукІарал жугьутІаз цІунана жидерго умумузул динги гІадаталги. Гьел божулаан, аварагзабаз цебеккунго бицухъе, Аллагьас гьезухъе МасихІ витІизе вукІиналда ва, чияр кверщелалдаса жалги хвасар гьарун, МасихІ парччахІлъун лъугьине вукІиналда. Амма ГІиса дуниялалде вачІиналъул букІана жеги тІадегІанаб мурад – мунагьалъулги хвалилги кверщелалдаса гІалам хвасар гьаби.

«Инжилалде» гьоркьобе уна 27 тІехь. ТІоцебесеб ункъо тІехьалда цІар буго «Рохалил хабар». Гьел тІухьдуз бицунеб буго ГІисал гІумруялъулги, гьесул муридазулги тушбабазулги, гІадамазе гьес гьарурал насихІатазулги, рихьизарурал мугІжизатазулги, гьев хвеялъулги ва хваралъуса вахъиналъулги хІакъалъулъ. Гьаб ункъабго тІехь хъван буго ГІисал ункъо муридас – Матфейица, Маркица, Лукаца ва Иоанница. Гьел рукІана гьеб кинабго жидер беразда бихьарал яги бихьараз бицунеб рагІарал гІадамал. «Рохалил хабаралъул» ункъабго тІехьалда батІи-батІияб рахъалдасан бицунеб буго ГІисал гІумруялъул хІакъалъулъ. Цо-цо бакІалда дандеккола ункъазго хъвараб жо, цо-цо бакІаздайин абуни цоялъ цояб камиллъизабула.

Хваралъуса вахъинавун ГІиса зобалазде восун аралдаса хадуб гьесул муридазул букІараб гІумруялъул бицунеб буго «Чапарзабазул ишал» абураб тІехьалда. Гьеб хъвана цо «Рохалил хабаралъулги» авторлъун кколев Лукаца. Гьев вукІана тІехьалда рехсарал гІемерисел лъугьа-бахъинал жиндир беразда рихьарав ва гьезулъ гІахьаллъарав чи. «Чапарзабазул ишал» абураб тІехьалда аслияб къагІидаялъ бицунеб буго ГІисал чапарзаби Пётрил ва Павелил хІакъалъулъ. Бищунго цІикІкІун гьев кІиясго хІаракат бахъана ГІисал хІакъалъулъ хабар тІибитІизабизе, гьесул хІалкІолъиялдалъун гьез рихьизаруна гІемерал мугІжизатал.

ГІисаде иман лъуразухъе чапарзабаз кагътал хъвана, ГІисаца бицунеб букІараб гьезда бичІчІизабун, Аллагьасде руссарал гІадамал кин хьвадизе кколелали насихІатал гьарун. Нахъе цІунун хутІун бугеб гьединаб къоло цо кагъат «Инжилалъул» тІехьалда лъун буго. «Чапарзабазул ишал» абураб тІехьалъги гьел кагътазги нилъеда бицуна тІоцере ГІисада нахърилълъарал, доб заманаялда жидер хІакъалъулъ христианалин абизе байбихьарал, гІадамазул гІумру кинаб букІарабали.

«Инжилалъул» ахирисеб, къоло анкьабилеб, тІехь ккола «Иоанние Аллагьас загьир гьарурал ишал». Гьеб тІехьалда бицунеб буго дуниял ахирлъараб мехалда ккезе бугебщиналъул хІакъалъулъ.

КІиазарго соналъ цебего хъвараб «Инжилалда» ратула гьанжесеб гІелалъул гІадамазда ричІчІуларел бакІал, жеги рагІичІел калимаби. Гьединлъидал тІехьалъул ахиралда кьун буго ричІчІизе захІматал рагІабазе баян. ЦІалдолесда гьенирго ратила тІехьалда рицарал аслиял лъугьа-бахъинал ккарал бакІазул картаби.

ЦІализе бокьараб бакІ батизе бигьалъиялъе Библиялъул текст ХІІІ гІасруялда бутІрузде бикьун букІана, ХVI гІасруялда щибаб бетІер аятазде бикьун, гьезие номерал кьуна. МагІарул цІалдолезе бигьалъиялъе гІисинал бутІрул ратІа гьарун, гьезиеги цІарал кьун руго.


Библия таржама гьабиялъул институталъ 1996 соналда магІарул мацІалда басмаялде бахъана «Инжилалъул» цо бутІалъун кколеб «Маркица бицараб Рохалил хабар». 2000 соналда цІалдолезухъе щвана цоги тІехь, гьелда жанир руго «Лукаца бицараб Рохалил хабар» ва «Чапарзабазул ишал». 2005 соналда бахъана «Сулайман аварагасул гІакъилал рагІаби» абураб тІехьги. Гьеб ккола «НекІсияб КъотІиялъул» цо бутІа.

«Инжил» таржама гьабиялъул иш рагІалде бахъана Библия таржама гьабиялъул институталъул хІалтІухъабазулги, Библиялъул цолъарал обществабазул ва Дагъистаналъул гІалимзабазулги гІахьалаб хІаракатчилъиялдалъун. Таржамаялда тІад гьел хІалтІана 1990 – 2007 соназда. Гьаниб баркала кьезе бокьун буго гьаб тІехь магІарул мацІалде буссинабиялъе квербакъи гьабураб Россиялъул гІелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гІелмияб централъул МацІалъул, литератураялъул ва искусствоялъул институталъе.

ТІехь басмаялде бахъаразул хьул буго гьаб таржамаялъ магІарул халкъалъул рухІияб гІумруялда жаниб цо бегьулеб бакІ кквелин.

Библия таржама гьабиялъул институталъ авар мацІалда басмаялде бахъизе хІадур гьабулеб буго Библиялъул тІоцебесеб тІехь – «Байбихьи».


Библия таржама гьабиялъул институт


## Пётрил кІиабилеб кагъат

Гьаб буго гІага-шагарго нилъер эраялъул І гІасруялъул ахиралда хъвараб, жинда тІад Пётр чапарасул цІар бугеб кІиабилеб кагъат. Пётрил насихІатазда ва малъа-хъваяздаго цадахъ, кагътида мухІканго бичІчІизабулеб буго хІакъикъиялги гьересиялги вагІза-насихІатазда гьоркьоб бугеб батІалъи. Бицунеб буго гІемерисел ралагьун чІун рукІараб Къиямасеб Къо гьедин хехго щай тІаде гІунтІичІебали.


### 1 бетІер


Саламалъул рагІабиги дугІаги


1ГІиса МасихІил лагъ ва чапар Симеон Пётрица гьаб кагъат хъвалеб буго нижее гІадинаб цІакъго къиматаб божи-иман жидее щваразухъе. Божи-иман лъедал, нилъер Аллагьасда ва нилъ хвасар гьарурав ГІиса МасихІида цере ритІухълъараллъун рикІкІана нужги.

2Аллагь ва нилъер ТІадегІанав ГІиса тІубанго лъаралъухъ рекъелги цІобги цІикІкІаги нужее!


ХІалалаб-бацІцІадаб гІумру


3Аллагьасул къудраталъ нилъее кьуна хІалалаб-бацІцІадаб гІумруялъе хІажалъулебщинаб жо. Жиндир къуваталъулги лъикІлъиялъулги бутІа щвезелъун жинца нилъ ахІарав МасихІ нилъеда лъана. 4Гьес нилъее сайигъат гьабуна жинца рагІи кьун букІараб кІудияб ва хирияб хазина, – гьелъул кумекалдалъун гьаб дуниялалда ругел гІадамал пасалъиялде ва хвалде рачунел къасдаздаса цІунун, нужее илагьиябщиналъул бутІа щвезе. 5Гьединлъидал кутакаб хІаракат бахъе нужерго божи-иманалде лъикІаб гІамал жубазе, лъикІаб гІамалалдеги гІелму-лъай жубазе, 6гІелму-лъаялдеги нужедаго квелъ базе кІвей жубазе, нужедаго квелъ базе кІвеялдеги сабру жубазе, сабруялдеги муъминлъи жубазе, 7муъминлъиялдеги вацлъи жубазе, вацлъиялдеги рокьи жубазе. 8Гьеб кинабгойин нужелъ букІине кколеб! Нужелъ гьеб гьарзаго бугони, нужеда цІикІкІун лъала нилъер ТІадегІанав ГІиса МасихІ, щибго пайда гьечІеллъун ва сундуего ярагьунареллъунги лъугьинаро нуж. 9Гьеб кинабго жиндилъ камурасда канлъи бихьуларо: гьесда кІочон тана жиндир цересел мунагьал чурун рукІин. 10Гьединлъидалин, вацал, нужеца цІикІкІараб хІаракат бахъун тасдикъ гьабизе кколеб нуж Аллагьас ахІарал ва тІаса рищарал чагІи рукІин. Гьедин хьвадани – нужер хІетІе киданиги тариларо! 11Нужее гьарзаго щвела нилъер ТІадегІанав ва нилъ хвасар гьарурав ГІиса МасихІил абадияб ПарччахІлъиялде жанире лъугьине ихтияр.

12Гьединлъидал дица нужеда гьеб кидаго ракІалде щвезабила, – нужее загьирлъараб хІакъабщинаб нужеда гьанжего лъалеб бугониги ва щулаго ккун бугониги. 13Дир чорхолъ рухІ бугебгІан заманаялда нахъаса къотІичІого гьеб нужеда ракІалде щвезаби дица дида тІадаб ишлъун рикІкІуна. 14Дида лъала дир чорхолъ рухІ гІемераб мехалъ хутІизе гьечІеблъи. Гьеб дие загьир гьабуна нилъер ТІадегІанав ГІиса МасихІица. 15Амма дица дида кІварабщинаб гьабила, – дун ун хадубги, бокьараб мехалда нужеда гьеб ракІалде щвезе.


ГІиса МасихІил къудрат


16Нилъер ТІадегІанав ГІиса МасихІ жиндирго къудратгун тІадвуссине вукІиналъул хІакъалъулъ нужеда бицунаго, нижеца такрар гьаричІо лъицаялиго сихІирго ургъарал гьерсал. 17Ниж руго жиндирго Эмен – Аллагьасдасан бачІараб гьесул кІодолъиги къудратги нижерго беразда бихьарал гІадамал. Гьеб мехалъ гьесда рагІана Къудратав БетІергьанасул гьаракь: «Гьав вуго Дие вокьулев Дир Вас. Гьасдаса вохун вуго Дун». 18Зобалаздасан бахъараб гьеб гьаракь нижедаго рагІана, мукъадасаб магІарда ниж гьесда цадахъ рукІараб мехалъ.

19Гьелъ нилъер дагьабги цІикІкІун ракІчІезабулеб буго аварагзабазул рагІаби ритІухълъун рукІиналда. Нужеца гьел рагІаби гІадахъ росани, нуж ритІарал рукІина. Жеги бакъул кунчІи чІвалелде ва нужер рекІелъ Рогьалил ЦІва баккилелде, бецІлъуда рекІараб чирахълъун рукІина нужее гьел рагІаби. 20Амма сундасаго цебе ракІалда чІезабизе ккола ТІухьдузда хъвараб цониги калимаялъул магІна живго лъугьун инсанас гьабизе бегьулареблъи. 21Инсанасе бокьунилан Аллагьасул цониги калима рещтІинчІелъулха ракьалде. Аллагьасул калам инсанас халкъалъе бицунаго, Илагьияб РухІалъин гьев кІалъазе тІамулев.


### 2 бетІер


Гьересиаварагзабиги гьересинасихІатчагІиги


1Амма ГІизраилалъул халкъазда гьоркьор гьересиаварагзаби рукІаралго гІадин, нужеда гьоркьорги рукІине руго гьересинасихІатчагІи. Гьез нужехъе балъгого росун рачІина кина-щинабго щущазабулел гьерсал. Гьез инкар гьабизе буго жалго тархъан гьарурав ТІадегІанав ПарччахІасдаса, гІасияб гІажал жидедаго тІаде хехгого цІазе буго. 2ГІемерисез мисал босила гьезул пасалъиялдаса, ва гьеб бихьидал гІадамал хІакъабщиналъул нух какизе лъугьина. 3Гьел руго гІорцІиго лъаларел чагІи. Жидецаго ургъун рахъарал харбалги нужее рицун, лъикІго бечелъила гьел. Амма гьезие некІого къотІараб хІукму кватІизе гьечІо, гьезде бачІинесеб балагь-гІазабги гъапуллъун гьечІо!

4Мунагь гьабурал малаикзабаздагицин гурхІичІо Аллагь: гьес гьел жужахІалъур тІамуна ва Суд гьабулеб къо тІаде щвезегІан бецІлъиялъул рахсаца рухьун тана. 5РитІухълъи тІибитІизабизе витІарав НухІги ва гьесда цадахъ анкьго чиги хутІизегІан, цогидал гІадамаздаги гурхІичІо Аллагь, мунагь-хІакъалъул агьлуялде тІупан тІураб мехалда. 6Содом ва Гоморра шагьарал щущазаризе хІукмуги гьабун, гьел рохъоялде сверизаруна, гьез гІадинаб пасалъи хадубккунги гьабулезе дарслъун букІине. 7Амма Аллагьас хвасар гьавуна гІорхъулъа борчІараб хъахІбалъиялде руссарал гІадамазул хьвада-чІвадиялъ тату хвезабурав ва вацІцІадго чІарав ЛутІ. 8Гьезда гьоркьов вацІцІадго хьвадарав гьев чиясул бацІцІадаб рекІее щибаб къоялъ гІазаб кьолаан гьез гьабулебщинаб бихьулебги рагІулебги букІиналъ. 9БетІергьанасда лъала рацІцІадал гІадамал гІакъуба-къварилъиялдаса хвасар гьаризе, пасатал чагІазейин абуни, Суд гьабулеб къо тІаде щвелалдегоцин тамихІ гьабичІого толаро. 10Жидерго гьаваялъ рижизарурал хъубал къасдазда хадур унел ва гьесул амруял рикІкІинего рикІкІунарел гІадамазе бищун цІикІкІараб тамихІ гьабула Аллагьас.

Гьел адаб гьечІел ва намусги гьечІел гІадамал хІинкъуларо зобалазда ругел къудратал малаикзаби какизе. 11Гьел квешал гІадамаздаса гІемерго къуватал ва гучал ругониги, малаикзаби намуслъула БетІергьанасда цебе гьединал гІадамазда гІайиб чІван гьел какизе. 12Гьел гІадамал релълъуна гудраца кквезе ва чІвазе рижарал гІакълу гьечІел хІайваназда. Жидер гІакълу нахъгІунтІуларебщинаб какула гьез. ЧІвазе рижарал хІайванал гІадин, хвалде гІагарлъула гьел. 13Жидеца гьабураб квешлъиялъухъ шапакъатлъун квешлъи щвела гьезие.

ГІадада-къад гьабулеб пасатаб гьекъел-кванай гьуинаб буго гьезие. Гьел руго инжитал ва хъубал гІадамал. Гьез лазат босула нужеда цадахъ цо хІарччида нахъа гІодор чІараб мехалъгицин нуж гуккулел рукІиналдаса. 14ХъахІбалъиялъул гурони пикруги гьабуларо, мунагьал гьарунги гІорцІуларо. РакІ загІипал гІадамал гьез къорикье ккезарула. ХъантІиялъе куцун руго гьез жалго. Аллагьасул нагІанаялъе мустахІикълъана гьел!

15БитІараб нухги тун, къосун ккун руго гьел. Квешлъиялъухъ щолеб гІарцуца къосинавурав Беъорил вас БилгІамил нухдасан ана. 16Амма гьес гьабулеб букІараб квешаб къасд къватІиб чІвана: мацІ лъалареб жиндирго хІамица, инсанасул мацІалдалъун кІалъан, гьеб гІантаб жо гьабизе биччачІо.

17Гьел гІадамал релълъуна ракъварал иццазда, гьороца хъамулел накІкІазда! Гьезие хІадурун буго жужахІалъул абадияб бецІлъи. 18Гьезул кІалдир ругьунлъун руго жалго реццулел ва гьодорал рагІаби. Къосараб гІумру гьабулездаса гьанжего-гьанже рикІкІалъизе байбихьарал гІадамал гьез квегъун буссунареб чорхол гьаваялъул гьиналъ кквезе тІамула. 19Гьел гьересинасихІатчагІаз рагІи кьола гІадамал жидеца тархъан гьарилилан, амма гьел жалго руго пасалъиялъул лагъзал. Бергьарасул лагълъун къурав кколелъулха! 20Нилъер ТІадегІанав ва нилъ хвасар гьарурав ГІиса МасихІ лъаялдалъун гьел гьаб дуниялалъул къабихІлъиялдаса рикІкІалъун рукІана, амма кІиабизеги нухкъосуде ккеялъ къезаруна. Цебе букІаралдасаги квешаб хІалалде ккана гьел 21БитІараб Нух лъан букІинчІебани лъикІаб букІинаан гьезие, гьеб нухги лъан хадуб гьезде божилъи гьабураб илагьияб амруялдаса кьуризегІан! 22Гьезие лъугьараб жоялъ бихьизабула гьадинал кицаби ритІарал рукІин:

«Гьве тІадбуссун бачІуна жинцаго лагІараб жо чІикІизе»

ва

«Чурун хадубги болъон хІарщулъ гебегахъдула».


### 3 бетІер


ГІиса МасихІ кІиабизеги вачІина


1Гьале дица нужехъе кІиабизеги кагъат хъвалеб буго, дир хириял. Гьал кагътазда жаниб дица хІаракат бахъулеб буго, нужеда ракІалде щвезабун, нужелъ рацІцІадал пикраби рижизаризе. 2Бичасул аварагзабаз абурал рагІаби ва нужехъе рачІарал чапарзабаз бицараб нилъ хвасар гьарурав ТІадегІанасул амру нужеца ракІалдаса ине биччаге.

3Сундасаго цебе нужеда лъазе ккола дуниялалъул ахирисел къоязда рачІине рукІин жидерго къасдазул нухдасан унел ва намус гьечІел гІадамал. 4ГІад-хочІ гьарун, гьез абизе буго: «ВачІинилан рагІи кьурав гьев щайха вачІунев гьечІев? Гьале нилъер умумулги цереса ана, амма кинабго хутІун буго дуниял бижараб мехалъго букІараб хІалалда, щибго хиси ккечІого». 5Гьезда кІочон толеб буго авалалдаго, Аллагьас амру гьабун, зобалги ракьги рижун рукІараблъи. Ракь бижана лъададасан ва лъададалъун. 6Цинги гьеб тІупаналъул лъадалъ тІерхьана. 7Гьанже ругел зобалги ракьги Суд гьабулеб къо щвезегІан цІунизе руго Аллагьас. Суд гьабулеб къоялъ зобалги ракьги рухІун лъугІила, киналго пасатал гІадамаздеги хвел рещтІина.

8Нужеда кІочон тоге, дир хириял, БетІергьанасе цо къоги азарго сон гІадин букІунеблъи, азарго сонги цохІо къо гІадин букІунеблъи. 9Гьев кватІулев вугилан цо-цо гІадамаз рикІкІунеб бугониги, БетІергьан кватІулев гьечІо кьураб рагІи тІубазабизе. ХІакъикъаталда гьес сабру гьабулеб буго: гьесие бокьун гьечІо нужер щивниги гІадада хвезе – бокьун буго киналго кантІун жиндего руссине. 10ТІадегІанасул Къо бачІине буго тохлъукьего, цІогьор гІадин. Гьеб Къоялъ, кутакалда гъугъадун, зобал тІубанго тІагІина, дуниялалда бугебщинаб цІа рекІун бухІила. Гьебмехалъ къватІирчІвала ракьалда лъугьарал тІолалго ишал. 11Кинабго гьедин биххун-щущан инехъин бугелъул, нужеца гьабизе ккола бацІцІадаб ва Аллагьасде мутІигІаб гІумру. 12Аллагьасул Къо бачІиналъухъ – цІа рекІун зобал щущан унеб ва зобалазда ругелщинал цІадулъ риун унеб къо бачІиналъухъ – ралагьун чІун руго нуж, хехго бачІагиян гІашикълъун руго! 13Нилъ ралагьун чІун руго, гьес рагІи кьураб къагІидаялъ, цІиял зобал ва цІияб ракь бижиялъухъ. Гьенибин ритІухълъи букІунеб!

14Гьединлъидал, дир хириял, гьеб къо бачІиналъухъ ралагьун чІун, рацІцІадаллъун, гІайиб гьечІеллъун ва Аллагь разилъулеллъун рукІине хІаракат бахъе. 15Нужеда лъазе ккела БетІергьанасул кІудияб сабруялдалъун нуж хвасарлъизе рукІин. Аллагьас гьесие кьураб гІакъиллъиялдалъун гьелъул хІакъалъулъин нужеда бицараб нилъер хирияв вац Павелицаги. 16Гьес гьелъул хІакъалъулъ бицунеб буго жиндирго киналго кагътазда. РичІчІизе захІматал жалги руго гьенир, лъавукъал ва цо хІал кколарел гІадамаз, цогидал тІухьдузда хъваралъулго гІадин, гьезулги магІна мекъи сверизабула, – жидедего гІасияб балагь бачІиналъе сабаблъун ккезе. 17-18Нужеца, дир хириял, нужеда гьеб цебеккунго лъалелъул, нужго цІуне! Намус гьечІел гІадамазул гьересиялъ хадур цІазе ва мугъчІвазе бугеб щулияб сангаралдаса махІрумлъизе чІоге! Нилъер ТІадегІанав ва нилъ хвасар гьарурав ГІиса МасихІги гьесул лъикІлъиги лъикІго ва цІикІкІун лъазабун, нужго камиллъе. Гьесие рецц гьанжеги ва абадул абадиялъги. Амин.


## РИЧІЧІИЗЕ ЗАХІМАТАЛ РАГІАБАЗЕ БАЯН


Агриппа – Гьерод Агриппал вас. ГІага-шагарго 53–93 соназда гьев вукІана Палестинаялъул цо бутІаялъул кверщелчи. Балагье Гьерод.

Адам – Аллагьас тІоцеве вижарав инсан. Гьесдасан ва гьесул лъади ХІавадасан лъугьана дуниялалда киналго гІадамал. Аллагьасул амру тІубазабичІел ва гьелдалъун мунагь гьабурал тІоцересел гІадамал ккола Адамги ХІаваги.

Асия – ГьитІинаб Азиялда (гьанжесеб Турциялда) букІараб Рималъул империялъул вилаят.

Ассарий – Рималда хІалтІулеб букІараб гІисинаб гІарац, динаралъул 1/16 бутІа.

Барас – черхалда ругънал лъугьун, инсанасул гьан туризабулеб цІакъ квешаб ва захІматаб унти. Барасалъ унтарал гІадамал хъублъарал чагІилъун рикІкІунаан Мусал къануналъ ва диналъул агьлуялда гъорлъе риччалароан.

Беэлзебул – жундузул бетІер, илбис.

БилгІам – Муса аварагасул заманаялда вукІарав сихІручи. ЖугьутІазул тушбабилъун рукІарал мугІабиязул парччахІ Балакица гьесда гьарана, сихІруги гьабун, жугьутІал хвезаризе вачІайилан. Амма мугІабиязухъе унаго нухда цо хІикматаб хІалкІолъиялдалъун гьев чІун хутІана. Малаикас ва живго тІад рекІун вукІараб хІамица биччачІо БилгІамида Аллагь цо вукІиналда божулеб жугьутІазул халкъ хвезабизе. Амма хадусеб заманалда жугьутІазда гьоркьор БилгІамил хІакъалъулъ тІиритІун рукІана Аллагьасул диналъул тушман вукІанин гьевилан харбал.

Бищунго кІудияв кашиш – Иерусалималъул Мукъадасаб Рукъалъул бищунго кІудияв кашиш вищулаан цо лъагІалил болжалалда, ва гьес бетІерлъи гьабулаан тІадегІанаб судалъе.

Бунямин – Якъуб аварагасул вас. Гьесдасан бачІараб буго жугьутІазул халкъалъул цо наслу.

Вавилон – гьанжесеб ГІиракъалъул ракьалда букІараб некІсияб шагьар. Нилъер эраялде щвелелде 600 соналъ цебе вавилоналъулаз Ягьудия бахъун букІана, щущазабун букІана Иерусалим ва Мукъадасаб Рукъ. Ягьудиялъул гІемерал гІадамал 70 соналъ Вавилоналъул пачалихъалда асирлъуда хутІана. «Инжилалъул» цо-цо бакІазда «Вавилонлъун» рикІкІун буго, кидаялиго вавилоналъулалго гІадин, батІи-батІиял мунагьазулъ къараб халкъалъ яшав гьабулеб букІараб Рим.

Галилея – ГІизраил пачалихъалъул севералда букІараб ракь. ГІиса МасихІил заманаялда гьениб яшав гьабулеб букІана жугьутІаз ва цогидал халкъаз. Ягьудиялъул гІадамаз галилеялдасел гІад-хочІие гьарулаан, гьел рикІкІунароан. Галилеялъул Назарет абураб гьитІинабго шагьаралда кІудияв гІуна ГІиса МасихІ.

Гьабил – Адамилги ХІавалги вас, Къабилил гьитІинав вац. Къабилица Гьабил чІвана гьесдехун ккараб жахІда сабаблъун.

ГІадамил Лъимер – жугьутІазул мацІалда гьелъул магІна буго «инсан, гІадан, чи». Даниял аварагасул ТІехьалда рехсон буго МасихІ вукІине вугин ГІадамил Лъимер. МасихІ ГІисацаги жиндирго хІакъалъулъ абулеб буго жив ГІадамил Лъимер вугилан.

Гьарун – Муса аварагасул кІудияв вац. НекІсиял жугьутІазе амруял Аллагьас Мусахъе кьураб мехалда, Гьарун тІамуна гьес тІоцевесев кашишлъун. Къануналъул бихьизабиялда рекъон, Гьарунил наслуялъул рукІине кколаан киналго кашишзаби.

Гьерод – «Инжилалда» рехсон вуго гьеб цІар бугев лъабго чи. «Матфейица бицараб Рохалил хабаралда» тІоцеве рехсарав Гьерод вукІана Ягьудиялъул парччахІ. КІиабизе рехсарав Гьерод Антипа вукІана Галилеялъул хан (тІоцевесев Гьеродил вас). «Чапарзабазул ишазда» 12-абилеб бетІералда рехсарав Гьерод Агриппа вукІана дов Гьерод Антипал вацасул вас, нилъер эраялъул тІоцебесеб гІасруялъул 41-абилеб соналъ Ягьудиялъул хан.

Давуд – некІсияб ГІизраилалъул кІудияв парччахІ ва авараг. Гьес яшав гьабуна нилъер эраялде щвелелде анцІабилеб гІасруялда, ГІиса МасихІ гьавилелде азарго соналъ цебе.

Динар – Рималъул империялда хьвадулеб букІараб гІарцуда цІар. Гьелъул къимат бащалъулаан цо къоялъ хІалтІун щолеб мухьалда.

Диниял гІалимзаби – Мусал къанун рагІа-ракьанде щун лъалел ва жугьутІазда гьеб малъулел гІадамал.

Диргьам – греказул гІисинаб гІарац, гІага-шагарго гьеб бащалъулаан цо динаралда.

Забулон ва Нафталим – Якъуб аварагасул васал. Гьездасан рачІарал руго ГІизраилалъул северияб рахъалда, Галилеялъул хІорил рагІалда яшав гьабун рукІарал жугьутІазул кІиго наслу.

Забур – 150 динияб кечІалдасан гІуцІараб тІехь. Гьезул гІемерисел Давуд аварагас гьарураллъун рикІкІуна.

Зина – «Инжилалда» гьаб рагІи кьун буго рос-лъади цоцазе хилиплъи абураб магІнаялда.

Ибрагьим – гІарабиязулги жугьутІазулги умматалъул бетІер, Аллагь цо вукІиналде тІоцеве кантІарав авараг, ИсхІакъ аварагасул эмен.

Илагьияб РухІ – Аллагьасдасан бачІунеб гІадамал битІараб нухде рачунеб гьел рацІцІалъизарулеб къуват. «Инжилалда» «Илагьияб РухІ» живго Аллагьлъун рикІкІун буго.

Иляс – ГІизраилалъул халкъалде витІарав ва гьересиаллагьзабазе лагълъи гьабиялде данде къеркьарав кІудияв авараг. Аллагьас гьев чІагого зобалазде восана. ЖугьутІал ралагьун чІун рукІана МасихІ вачІиналъул хабар бицине гьев ракьалде тІадвуссиналъухъ.

ИсхІакъ – жугьутІазул умматалъул бетІерлъун рикІкІунев авараг. Гьев вукІана Ибрагьимилги Саратилги вас, ГІисилги Якъубилги эмен.

Ишая – нилъер эраялде щвелелде анкьабилеб гІасруялда Ягьудиялда вукІарав кІудияв авараг.

Кашиш – Иерусалималъул Мукъадасаб Рокъоб динияб хъулухъ гьабулев чи.

Къабил – Адамилги ХІавалги цІикІкІарав вас, Гьабилил вац. ЖахІда ккун гьес жиндирго вац Гьабил чІвана.

Къайсар – Рималъул парччахІ, император.

Къанун – балагье: Мусал къанун.

КъотІи – «Инжилалда» гьеб ккола тІоцебе НухІ аварагасулгун, хадуб Ибрагьим аварагасулгун, ахиралдаги, Муса авараг гьоркьов ккун, жугьутІазул тІолабго халкъалъулгун Аллагьас гьабураб «НекІсияб къотІи». ГІисаца абулеб буго жиндир хвел кколин Аллагьасдаги гьесде иман лъураб халкъалдаги гьоркьоб «ЦІияб къотІиялъул» байбихьилъун.

Легион – Рималда 6000 рагъухъанасдасан гІуцІараб бо.

Лепта – бищунго гІисинаб пахьул гІарац, динаралъул 1/128 бутІа.

Лъадалъ ччун рахъи – гьеб букІана мунагьал чуризе ва кантІун Аллагьасде руссине гьабулеб динияб гІадат.

Магъало бакІарулел чагІи – Рималъул къайсарасул хазинаялъе халкъалъухъа магъало бакІаризе тарал гІадамал, гьединлъидал жугьутІазе гьел рокьулароан; къайсарасе магъало бакІариги рикІкІунаан хІакъ батулеб ишлъун.

Мажусиял – гІемерал «аллагьзабазде» иман лъурал ва Мусал къанун босичІел гІадамал.

МасихІ (Христос) – Аллагьас витІилин рагІи кьун букІарав абадияв ПарччахІ.

Мукъадасаб рукъ – Иерусалималда букІараб аслияб динияб рукъ (Храм, Байтулмукъадас). ГІицІго гьениб гурони къурбан хъвезе изну букІинчІо.

Муса – ГІизраилалъул цІакъго кІудияв авараг. Гьес цевехъанлъи гьабуна Аллагьас ГІизраилалъул халкъ Мисриялдаса къватІибе бачунеб мехалда. Аллагьас Мусахъе кьуна Къанун.

Мусал къанун – Муса аварагасде Аллагьас рещтІарал гІемерал амруял ва жугьутІаз чара гьечІого цІунизе кколел, гьезул гІумруялъул киналго рахъал рихьизарулел гІадатал.

НекІсияб къотІи – балагье: КъотІи.

Ниневия – некІсияб ва гучаб Ассирия пачалихъалъул тахшагьар. Юнус аварагасул хІакъалъулъ тІехьалда бицунеб буго, мунагьаздаса инкар гьабун ва рекІекълъун, битІараб нухде руссинчІони, шагьар щущазабизе бугилан гьелъул халкъалда бицине Аллагьас гьев Ниневиялде витІанин абун. Юнус аварагасул вагІзаялъ Ниневиялъул халкъ кантІизабуна, гьезул шагьарги щущазабичІого хутІана.

Пасха – Мисриялда лагълъиялде ккун рукІарал жугьутІал, Аллагьасул цІоб лъун, зулмуялдаса тархъанлъараб заман ракІалде щвезабун, щибаб соналъ ихдал гьез тІобитІулеб кІудияб байрам.

Пилат Понтий – ГІиса МасихІил заманаялда Рималъул императорас Ягьудиялде витІун вукІарав сардар.

Рим – Италиялъул шагьар, кІудияб империялъул тахшагьар. ГІиса МасихІил заманаялда гьеб империялде гьоркьоре унаан Средиземнияб ралъдал рагІаллъабазда рукІарал гІемерал улкаби.

Саддукеял – жугьутІазул бечедал гІадамазги диниял бутІрузги гІуцІараб цо хасаб мазгьабалъул гІадамал. Гьез бетІерлъи гьабулаан диниялги сиясиялги ишазе, тІадегІанаб судалда гьоркьорги гІемерисел гьел рукІунаан. Мусал къануналде гурони, гьесдаса хадур рахъарал цогидал аварагзабазул ТІухьдузде иман лъолароан саддукеяз.

Самариял (Самариялъул халкъ) – Ягьудиялдаги Галилеялдаги гьоркьоб букІараб Самария вилаяталъул гІадамал. Гьел божулаан Аллагь цо вукІиналда, амма жугьутІазул къануналъул цо-цо рихьизариял къабул гьарулароан. Гьеб сабаблъун кІиябго халкъалъул рагІи дандеккунгутІи букІана, хІатта цоцазда аскІор гІодор чІун самариявги жугьутІавги квана-гьекъей мунагьлъун рикІкІунаан.

Сардар – жиндирго кверщаликь ругел вилаятазда Рималъул къайсарас тарав бетІер.

Сарат – Ибрагьим аварагасул лъади. ХерлъизегІан лъимер гьабичІого хутІун йикІарай гьелъ, Аллагьасул хІалкІолъиялдалъун, Ибрагьимие вас – ИсхІакъ гьавуна.

Синагога – какал разе ва Таврат (Мусаде рещтІараб тІехь) цІализе жугьутІал данделъулеб рукъ.

Содом ва Гоморра – Аллагьасул ццин бахъун щущазарурал шагьарал. Гьел рукІана Хвараб ралъдал рагІалда.

Сулайман – Давуд аварагасул вас, кІудияв гІакъил, парччахІ ва авараг. Иерусалималда Мукъадасаб Рукъ гьес бан букІана.

Таврат – «НекІсияб КъотІиялъул» тІоцебесеб щуго тІехь. Тавратилан абула Мусал къануналдаги.

Талант – бацІцІадаб гІарцул 30 кг – 6000 диргьам.

ТІадегіанаб суд – Иерусалималъул халкъалда гьоркьоб хІукму къотІулеб бищунго кІудияб идара.

Фарисеял – Мусал къанунги умумузул гІадатги цІуниялъе цІакъго хІаракат бахъулел гІадамаздасан Ягьудиялда гІуцІараб ва къадру-къимат цІикІкІараб динияб мазгьабалъул гІадамал.

ХІава – дуниялалда тІоцее йижарай чІужугІадан, Адамил лъади.

ЦІияб къотІи – балагье: КъотІи.

Чапар – ГІиса МасихІил бищунго цересел 12 муридаздасан цояв. Чапарилан абулаан, ГІисал амруялда рекъон, Рохалил хабар дуниялалда тІибитІизабизе тІаде босарав бокьарав муридасдаги.

Шамат – Мусал къануналда рекъон, шамат къоялъ кинаб букІаниги хІалтІи гьабизе гьукъула. ХІалхьи-рахІаталъе ва Аллагьасе тІагІаталъе кьураб къо бугилан рикІкІуна гьеб жугьутІаз.

Юсуп – Якъуб аварагасул 12 васазул цояв. Вацаз гьев Мисриялде лагълъун вичана, амма гьенив Аллагьас кІодо гьавун, тІолабго Мисриялъул кверщелчилъун вахъана.

Ягьудия – Палестинаялъул югалда букІараб пачалихъ. Гьелъул тахшагьар кколаан Иерусалим. ГІиса МасихІил заманаялда Рималъул кверщаликь букІана гьеб. ТІоцебе гьениб яшав гьабун рукІана Якъубил вас Ягьудал наслуялъул жугьутІал. Ягьудал наслуялъул вукІана кІудияв парччахІ ва авараг Давудги Давудил кьибилалъул чи ГІиса МасихІги.

Якъуб – Ибрагьимил васасул – ИсхІакъил – вас, ГІисил вац. Якъубил 12 васасдасан лъугьун рукІана жугьутІазул халкъалъул анцІила кІиябго наслу.